Być chrześcijańskim demokratą znaczy rządzić w centrum metodami prawicy dla osiągnięcia celów społecznych lewicy



W interesującym wywiadzie zamieszczonym w "Naszym Dzienniku" 2-3 czerwca 2010 r. zatytułowanym "Samobójstwo chadecji" prof. Roberto de Matei bardzo trafnie zwrócił uwagę, że działalność partii "chrześcijańskiej demokracji" w rzeczywistości służy wyeliminowaniu ze sceny politycznej ugrupowań prawicowych, a także wyłączenie z debaty publicznej tematów istotnych dla prawicy katolickiej. Warto zwrócić uwagę, że laicyzacja chadecji to proces, który rozwija się co najmniej od kilkudziesięciu lat.

Związki organizacyjne i ideowe współczesnych partii chadeckich z ugrupowaniami okresu międzywojennego są słabsze niż w przypadku innych europejskich rodzin partii politycznych. Europejskie partie chrześcijańsko-demokratyczne są relatywnie młode, powstałe po drugiej wojnie. Najistotniejszą zmianą ideową, która nastąpiła w obrębie chadecji w tym okresie, był fakt odejścia od dotychczasowych związków z Kościołem i religią katolicką. Europejskie ugrupowania chadeckie, zwłaszcza w latach 60. XX wieku, przyjęły charakter międzywyznaniowy lub wręcz niekonfesyjny.

Polityczny ekumenizm

Chadecja kształtowała swoją tożsamość ideową w opozycji z jednej strony wobec lewicy - socjalistów i eurokomunistów, z drugiej zaś wobec tzw. skrajnej prawicy, (np. we Włoszech wobec Włoskiego Ruchu Społecznego - Movimento Sociale Italiano).
Rafael Caldera, w latach 1969-1974 prezydent Wenezueli i lider tamtejszej partii chrześcijańsko-demokratycznej, a także pierwszy przewodniczący Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej, światowej międzynarodówki chadeckiej, pisał, że w konflikcie między liberalizmem kapitalistycznym a socjalizmem marksistowskim doktryna społeczno-chrześcijańska "daleka jest od tych skrajności". Zwracał uwagę na polityczny ekumenizm chadecji: "W jej szeregach mogą być zarówno katolicy, protestanci czy prawosławni, jak i jednostki należące do innych religii". Znani działacze pochodzenia żydowskiego walczyli z dużym zapałem i bez żadnych zastrzeżeń w obozie Chrześcijańskiej Demokracji. Czuli się oni dobrze w naszych szeregach, nic bowiem nie zagrażało ich sumieniu ani nie przeszkadzało ich praktykom religijnym. Tak samo można wyobrazić sobie działalność chrześcijańsko-demokratyczną buddystów czy wyznawców islamu lub innych religii, a także ludzi o postawie teistycznej, łącznie z niewierzącymi, którzy jednak w praktyce szanują cudze przekonania i doceniają znaczenie podstaw etycznych i duchowych w życiu narodów. Zdaniem Caldery, do elementów konstytuujących doktrynę tego nurtu należy zaliczyć: afirmację pierwiastka duchowego, etyczne podstawy polityki, godność osoby ludzkiej, prymat wspólnego dobra, doskonalenie społeczeństwa.
Najważniejsze partie chrześcijańsko-demokratyczne Europy skupiają się w Europejskiej Partii Ludowej (EPP) transnarodowej federacji partii politycznych. Prezentują dość dużą różnorodność programową, od lewicy do centrum. Włoska Partia Ludowa (PPI), która powstała w 1944 roku jako bezpośrednia kontynuacja Chrześcijańskiej Demokracji (DC), pod kierownictwem Romano Prodiego wkrótce znalazła się w centrolewicowym bloku wyborczym. Już jednak inna partia chadecka z Rocco Buttiglionem na czele współtworzyła blok centroprawicowy. Tym niemniej wszystkie trzy włoskie ugrupowania chadeckie są członkami Europejskiej Partii Ludowej.
Na kongresie w 1950 r. EPP opowiedziała się za europejską federacją według federacyjnych projektów Roberta Schumana. W następnych latach Europejska Partia Ludowa konsekwentnie propagowała daleko idące koncepcje integracyjne Unii Europejskiej. W manifeście z 1976 r. opowiedziała się za urzeczywistnieniem demokratycznej, ponadnarodowej Unii Politycznej, ustanowieniem europejskiego rządu posiadającego wobec rządów narodowych samodzielne kompetencje władcze i odpowiadającego przed Parlamentem Europejskim, który powołany zostanie w wyniku powszechnych i bezpośrednich wyborów. Uznano przy tym, że przeszkodą w zjednoczeniu Europy są "anachroniczne nacjonalizmy". Deklarowano pokonanie granic narodowo-państwowych. Przywódcy EPP zastrzegli, że partia nie dąży do państwa federalnego na wzór USA czy Szwajcarii, ale do przekształcenia Unii Europejskiej w Europejską Federację, a więc w swego rodzaju europejskie państwo federalne zgodnie z projektem Roberta Schumana ogłoszonym w jego Deklaracji z 9 maja 1950 roku.
Federacja ta miała posiadać niezbędne instytucje:
- wybierany bezpośrednio Parlament Europejski;
- izbę państw reprezentującą interesy państw członkowskich;
- rząd europejski będący w stanie rzeczywiście rządzić.
Po zjednoczeniu Niemiec na VIII Kongresie w Dublinie Europejska Partia Ludowa przyjęła dokument, w którym domaga się "federacyjnej konstytucji dla Unii Europejskiej". Wyrażono w nim przekonanie, że relacje między Unią Europejską a państwami członkowskimi opierać się będą na relacjach właściwych federacji. Obejmą szczebel lokalny, regionalny i europejski. Ich podstawą miała być zasada subsydiarności (pomocniczości).
"Do wyłącznej właściwości Unii miały należeć:
- tradycyjne 'zdobycze wspólnotowe', takie jak: Unia Celna, Wspólna Polityka Rolna i polityka handlowa;
- swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału;
- koordynacja polityki gospodarczej państw członkowskich;
- polityka walutowa (regulacja ilości pieniądza, kursów walut i stóp procentowych);
- własne środki podatkowe Unii".
Pozostałe dziedziny miały stanowić sferę pośrednią, czyli sferę kompetencji uzupełniających lub podzielnych. W dokumencie programowym EPP stwierdzono, że idea suwerenności narodowej równoważna jest z suwerennością europejską. Narodowa suwerenność wyraża się w konstytucjach krajowych i rządach państw członkowskich. Europejska suwerenność znajduje wyraz w Parlamencie Europejskim i właśnie on powinien opracować tekst konstytucji. Także w jego gestii powinny znaleźć się kwestie dotyczące obywatelstwa europejskiego.

Federacyjna unia narodów

Cel nadrzędny transnarodowej Europejskiej Partii Ludowej jest niezmienny od chwili powstania. Jest nim przejście od Wspólnoty Europejskiej do federacyjnej unii narodów, państw i regionów Europy.
Decydującą rolę w tym procesie kształtowania "federacyjnej unii narodów" politycy EPP przypisywali partiom. Chrześcijańscy demokraci od kilku lat opowiadają się konsekwentnie za uchwaleniem Europejskiego Statutu Partii. Zgodnie z artykułem 138a traktatu z Maastricht stworzyłoby to ramy prawne określające działanie, sposób finansowania i porządek organizacyjny partii europejskich.
Partie chadeckie opowiadają się za kanonem myśli federalistycznej, tj. za "europaństwem". Wspólna dla EPP wizja zjednoczonej Europy bliższa jest koncepcji federacyjnej niż idei Europy państw. Potwierdził to przygotowany przez Konwent Europejski pod przewodnictwem Valéry'ego Giscarda d'Estaing projekt konstytucji Unii Europejskiej, który uzyskał akceptację EPP. Pierwszą polską partią, która zgłosiła akces do chadeckiej EPP, była Unia Wolności. Obecnie w skład frakcji parlamentarnej EPP w Parlamencie Europejskim wchodzą przedstawiciele Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego.
Natomiast kierowniczą rolę w Europejskiej Partii Ludowej pełni niemiecka Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna (CDU) i osobiście kanclerz Angela Merkel. CDU to klasyczna partia chadecka, dla której fundamentem i punktem odniesienia jest demokracja, ale bardziej laicka niż chrześcijańska. Do duchowych i politycznych korzeni tradycji CDU zalicza się opór przeciwko terrorowi reżimu narodowosocjalistycznego, etykę społeczną "kościołów chrześcijańskich" oraz liberalną tradycję chrześcijańskiego oświecenia. W programie CDU akcentuje się konieczność edukacji i kształcenia politycznego społeczeństwa w duchu afirmacji demokracji. Ma to stworzyć świadomość, że demokracja jest wartością samą w sobie, wartością centralną. "Demokracja to przede wszystkim sposób życia - polega on na demokracji poprzez szkoły, uniwersytety, kształcenie polityczne - ku akceptacji państwa i konstytucji przez obywateli (...) Demokracja potrzebuje mocnych fundamentów. Należy do nich również świadomość, że demokracja jest wartością samą w sobie. Jest to więcej niż formalny aspekt demokracji: tylko ci, którzy uznają demokrację za wartość centralną, pozostaną mimo niesprzyjających okoliczności wierni demokratycznym ideałom"1.

Gospodarka rynkowa jako stabilizator

Drugim wyznacznikiem programowym CDU jest uznanie roli, jaką pełni w tym procesie społeczna gospodarka rynkowa - najlepszy stabilizator systemu demokratycznego. Założenia programowe partii akcentują również uznanie wolności, solidarności i sprawiedliwości społecznej jako niezbywalnych praw człowieka. Podkreśla się, że nie ma a priori całkowitego przełożenia zasad chrześcijańskich na życie polityczne, nie może być mowy o chrześcijańskiej polityce i chrześcijańskiej partii.
W CDU od początku przyjęte zostało założenie, że do partii mogą należeć niechrześcijanie, o ile nie są zdecydowanymi wrogami religii i Kościoła. CDU definiuje się jako partia międzywyznaniowa, której celem jest doprowadzenie do zakończenia historycznego, wyznaniowego sporu między protestantami a katolikami w Niemczech. Natomiast kanon programowy Unii Chrześcijańsko-Społecznej (CSU) stanowią trzy kwestie: zasada socjalnej gospodarki rynkowej, proeuropejskość oraz przeciwstawienie się tzw. skrajnej prawicy i lewicy.

Zwrot na pozycje lewicowe

Przykładem przechodzenia ruchów chadeckich na pozycje lewicowe są przeobrażenia tego nurtu w Holandii. Do 1994 r. partie chadeckie uczestniczyły tam we wszystkich gabinetach koalicyjnych utworzonych po II wojnie. Największą z nich był Apel Chrześcijańsko-Demokratyczny (CDA) - partia, która powstała 1975 r. jako ekumeniczna federacja skupiająca trzy ugrupowania wyznaniowe: katolickie, kalwińskie i luterańskie. Dopiero po 1994 r. CDA znalazła się po raz pierwszy w opozycji. Interesujący jest fakt, że pomimo tak silnej pozycji partii chadeckiej (w 1990 r. ponad 120 tys. członków) Holandia jest bardzo liberalnym krajem w zakresie problemów społeczno-obyczajowych (m. in. eutanazja, legalizacja "miękkich" narkotyków). W kwestiach wartości moralnych i etycznych (np. problem aborcji i eutanazji) CDA unika formułowania jednoznacznych deklaracji.
Warto przypomnieć krytyczną opinię włoskiego filozofa i działacza chrześcijańsko-demokratycznego Rocco Buttiglionego. Podkreśla on, że chadecja realizuje strategię komunisty Antonia Gramsciego i prowadzi katolików do liberalnej demokracji. Buttiglione ocenia, że bilans rządów chadecji jest fatalny. Chadecja, godząc się krok po kroku na laicyzację prawa i państwa, zlaicyzowała się też sama i ma swój udział w ogólnym procesie desakralizacji społeczeństwa i państwa. Autor zwraca uwagę, że chadecja europejska przez cały okres powojenny zmierzała konsekwentnie w kierunku nakreślonym przez Georges'a Bidault, jednego z francuskich liderów tego nurtu: "Być chrześcijańskim demokratą znaczy rządzić w centrum metodami prawicy dla osiągnięcia celów społecznych lewicy".
Jak zauważają teoretycy chadecji, z chwilą upadku systemów postkomunistycznych przed ruchem chrześcijańsko-demokratycznym stanęły nowe wyzwania. Europejska chadecja podkreślała, że misją jej polityki jest stworzenie alternatywy (wypełnienie pustki) w byłych krajach bloku sowieckiego, tak aby ideologię socjalistyczną i nacjonalistyczną zastąpić chadecją.

Dr Krzysztof Kawęcki

1 Josef Thesing (red.), Chrześcijańska demokracja w XXI wieku, wyd: Fundacja Konrada Adenauera, Warszawa 1997, s. 14 i 19.

Autor jest historykiem, politologiem. Zajmuje się współczesną myślą polityczną konserwatywną i narodową. W rządzie Jerzego Buzka był wiceministrem w Ministerstwie Edukacji Narodowej. Wykładowca w Szkole Wyższej im. Bogdana Jańskiego w Warszawie.